"
कपिलबस्तु" जिल्ला कपिलमुनिको तपवन एबम शाक्य दर्शनको प्रेरताका रुपमा नामाकरन भएको पाईन्छ। कति यथार्थ प्राचिन शब्द "कपिलमुनिको तपवन"बाट कपिलबस्तु कोरिएको छ्। बिश्लेषण ब्यक्तिपरक हुन सक्छ तर यथार्थ केबल एउटै हुन्छ्।त्यसबाहेक
बिभिन्न एतिहासिक घटनाक्रममा कपिलबस्तु झन उदार भएर आउछ। शाक्य बंशिय कालमा राजा शुद्योधनको
राजधानी एबम सिद्धार्थ गौतम बुद्धले २९ बर्षसम्म जिवनयापन गरेको ठाउँ। तसर्थ यसको इतिहास
केबल प्राचिनता संग जोडिएको छ र पुरातात्वबिद, इतिहासकार,सांस्कृतिक अन्वेषणकर्ता,
बुद्द धर्मावलम्बी, भौतिकबाद्, मानब अधिकारबादी, विश्व शान्ति र समानताका पक्षपाति,
अहिंन्सा र असम्प्रादायिक विचारका अनुयाईका लागि पक्कै पनि प्रेरणाको श्रोत हुन जान्छ्।
मैले वुझने गरेको
जिल्ला केबल कपिलमुनिको तपोवन, शुद्योधनको राजधानी र गौतम बुद्धले जिवनयापन गरेको एतिहासिक
महत्वो मात्रै अंकित गर्दैन। बरु यसले बद्लिदै गरेको नँया धार्मिक क्रान्तिका रुपमा
पनि बुद्ध धर्मलाई प्रमुख चेस्टाका रुपमा पनि लिने गरिन्छ्। त्यसैले बर्तमान परिपेक्षमा
कपिलबस्तु डेढ अर्ब बुद्ध धर्मावलम्बिहरुको पबित्र आस्थाको केन्द्र र धार्मिक तिर्थस्थलका
रुपमा पनि लिन सकिन्छ्। विश्वमा फैलिदै गरेको बुद्धको ज्ञान आजको कलि युगका लागि नौलो
क्रान्ति नै हुन पुगेको छ। उनको ज्ञान र दर्शनका वावजुत जोडिनेहरु पनि पुरै जिवन धर्मका
नाममा सुम्पेका छ्न र त्यसलाई एउटा बद्लिदो समाजको नँया विश्लेशनका रुपमा लिन सकिन्छ्।
त्यसैले विश्व विधातामै कपिलवस्तुलाई रोचक र सिंगारिएको एतिहासिक नाता दिएको छ्।
मैले नँया कुरा
भन्दा पनि प्राचिन विश्लेषण र आजको समाजका वारेमा अलिकति वढि चासो राख्न खोजे। यस सन्दर्भमा
मैले त्यहा रहेका केहि प्राचिन महत्वको वारेमा केहि जानकारी दिन चाहे!!!
तिलौराकोटः
तिलौरकोट हाल कपिलवस्तुको सदर्मुकाम तौलिहवाबाट तिन किलोमिटर उत्तरमा छ। यो शाक्य वंशिय राजा शुद्योधनको राजधानीका रुपमा प्रसिद्द छ। हाल यहा राजदरवारको भग्नाबशेष अधावधि मात्रै छ। त्यहा नजिकै लगभग चारसय जति उत्तरमा शुद्योधन र मायादेवीको स्तुप छ। बाटोमा फर्किदै गर्दा त्यहा संग्रहालय छ जुन हिजोको दिनको सभ्यताको सम्पन्नता दर्साउछ। त्यसपश्चात संग्रहालयको दक्षिणपुर्ब पट्टि जापानी बुद्धिष्टले निर्माण गरिदिएको रिसोईयन शान्ति विहार छ।
गोटिहवाः-
तिलौराकोटवाट करिव चार किलोमिटरको दुरिमा क्रकुच्छन्द बुद्धको जन्मैस्थल
नगर गोटिहवा छ। त्यस ठाउँमा आशोक स्तम्ब पनि छ।
निग्लिहवाः-
कनकमुनि बुद्धको जन्मस्थल नगर निग्लिहवा करिव तिलौराकोटवाट चार किलोमिटर
पुर्वोउत्तर दिशामा अवस्थित छ। त्यस ठाँउमा पनि अशोक स्तम्ब छ।
कुदानः-
कपिलबस्तुको सदर्मुकाम तौलिहवावाट तिन किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित
गौतम बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गरे पश्चात पाचँसय शाक्यले चीवीर धारण गरेर बुद्धको पछि लागेको शुद्धोधनसंग भेट भएको
र शुद्धोधनले तत्कालिन न्यायलय मानिएको एतिहासिक केन्द्रविन्दु कुदान हो।